QALY Nedir, Nasıl Hesaplanır? Sağlıkta "Bir Yılın" Değerini Ölçmek

Yeni bir kanser ilacı hastanın ömrünü ortalama bir yıl uzatıyor ve yıllık maliyeti 2 milyon lira. Başka bir tedavi ise ömrü uzatmıyor ama kronik ağrısı olan binlerce hastanın günlük yaşamını belirgin biçimde iyileştiriyor. Sağlık bütçesi sınırlıysa hangisine öncelik verilmeli?

Sağlık ekonomistleri bu tür soruları yanıtlamak için ortak bir ölçü birimi kullanır: QALY. Bu yazıda QALY'nin ne olduğunu, nasıl hesaplandığını ve sağlık politikasında neden bu kadar önemli olduğunu sade bir dille anlatacağım.

QALY nedir?

QALY, İngilizce Quality-Adjusted Life Year ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede "kaliteye ayarlanmış yaşam yılı" olarak geçer.

Temel fikir basittir: Bir tedavinin değeri yalnızca hayatı ne kadar uzattığıyla değil, o yılların hangi sağlık durumunda geçtiğiyle de ölçülmelidir. Tam sağlıklı geçen bir yıl ile yatağa bağlı geçen bir yıl aynı değerde değildir.

Bu yüzden her sağlık durumuna 0 ile 1 arasında bir yaşam kalitesi değeri (fayda değeri) verilir:

• 1 = tam sağlık
• 0 = ölüm
• Aradaki değerler = kısmen bozulmuş sağlık durumları (örneğin 0,7 veya 0,4)

Bazı çok ağır durumlar için sıfırın altında, yani "ölümden kötü" kabul edilen değerler bile kullanılabilir.

QALY nasıl hesaplanır?

Formül şudur:

QALY = Yaşanan yıl sayısı × Yaşam kalitesi değeri

Birkaç örnek:

• Tam sağlıkla geçen 1 yıl = 1 × 1 = 1 QALY
• Yaşam kalitesi 0,5 olan bir durumda geçen 2 yıl = 2 × 0,5 = 1 QALY
• Yaşam kalitesi 0,8 olan bir durumda geçen 10 yıl = 10 × 0,8 = 8 QALY

İkinci örnek QALY'nin mantığını iyi özetliyor: Yarı sağlıklı geçen iki yıl, hesap açısından tam sağlıklı geçen bir yıla eşittir.

Yaşam kalitesi değerleri nereden geliyor?

Bu değerler uydurulmaz, ölçülür. En yaygın araç EQ-5D adlı ankettir. Anket, kişinin sağlığını beş boyutta değerlendirir:

• Hareketlilik
• Öz bakım
• Olağan faaliyetler (iş, ev işleri, boş zaman)
• Ağrı ve rahatsızlık
• Kaygı ve depresyon

Hastanın cevapları, o ülkenin genel nüfusundan elde edilmiş tercihlere dayanan bir "değer seti" yardımıyla 0–1 arasındaki tek bir sayıya dönüştürülür. Bu yüzden aynı sağlık durumu farklı ülkelerde biraz farklı değerler alabilir.

Asıl önemli kısım: Maliyet-etkililik ve ICER

QALY tek başına bir sağlık ölçüsüdür. Gücü, maliyetle birlikte kullanıldığında ortaya çıkar. Yeni bir tedaviyi mevcut tedaviyle karşılaştırırken artımlı maliyet-etkililik oranı (ICER) hesaplanır:

ICER = (Yeni tedavinin maliyeti − Eski tedavinin maliyeti) ÷ (Yeni tedavinin QALY'si − Eski tedavinin QALY'si)

Yani soru şudur: Kazanılan her bir ek QALY için ne kadar fazla para ödüyoruz?

Basit bir örnek

Kronik bir hastalık için iki tedavi seçeneğini düşünelim:

• Mevcut tedavi: Hasta ortalama 5 yıl, 0,6 yaşam kalitesiyle yaşıyor. Toplam maliyet 150.000 TL.
  QALY = 5 × 0,6 = 3 QALY
• Yeni tedavi: Hasta yine 5 yıl yaşıyor ama yaşam kalitesi 0,9. Toplam maliyet 300.000 TL.
  QALY = 5 × 0,9 = 4,5 QALY

Hesap:

• Ek maliyet = 300.000 − 150.000 = 150.000 TL
• Ek QALY = 4,5 − 3 = 1,5 QALY
• ICER = 150.000 ÷ 1,5 = 100.000 TL/QALY

Yani yeni tedavi, kazandırdığı her bir "tam sağlıklı yıl" için 100.000 TL ek maliyet getiriyor. Bu tedavinin "değip değmediği" ise karar vericinin bu rakamı neyle karşılaştırdığına bağlı.

Eşik değer: Bir QALY'ye ne kadar ödenmeli?

Birçok ülke, bir QALY için ödemeye razı olduğu bir üst sınır, yani eşik değer belirler. ICER bu eşiğin altındaysa tedavi genellikle "maliyet-etkili" kabul edilir.

En bilinen örnek İngiltere'deki NICE'tır. NICE yaklaşık 20 yıl boyunca QALY başına 20.000–30.000 sterlinlik bir aralık kullandı ve Nisan 2026'dan itibaren bu aralığı 25.000–35.000 sterline yükseltti. Çok nadir hastalıklara yönelik tedaviler için ise çok daha yüksek eşikler uygulanıyor.

Türkiye'de durum farklı. SGK'ya yapılan ilaç geri ödeme başvurularında farmakoekonomik analiz sunulması 2000'lerin sonundan bu yana zorunlu. Ancak resmi ve açıkça ilan edilmiş bir QALY eşiği bulunmuyor. Akademik çalışmalarda genellikle Dünya Sağlık Örgütü'nün eski önerisine dayanan, kişi başına milli gelirin 1–3 katı gibi ölçütler referans alınıyor.

QALY'nin eleştirilen yönleri

QALY güçlü bir araç ama tartışmasız değil. Öne çıkan eleştiriler şunlar:

• Yaşlılar aleyhine işleyebilir: Genç bir hastanın kazanacağı yaşam yılı daha fazla olduğundan, yaşlılara yönelik tedaviler daha az QALY üretiyor görünebilir.
• Engelli bireyler açısından sorunlu olabilir: Başlangıçtaki yaşam kalitesi değeri düşük olan bir kişinin tedavisi, hesapta daha az kazanç sağlıyor gibi görünebilir.
• Her şeyi ölçemez: Bakım veren aile üyelerinin yükü, umut, hastalığın ağırlığı veya toplumun nadir hastalıklara verdiği önem gibi değerler QALY'ye tam yansımaz.
• Değerler ülkeye göre değişir: Başka bir ülkenin değer setiyle yapılan hesaplar, yerel tercihleri yansıtmayabilir.

Bu nedenle birçok ülke QALY'yi tek başına bir karar makinesi olarak değil, hastalığın ağırlığı, eşitlik ve bütçe etkisi gibi ölçütlerle birlikte kullanıyor.

Neden önemli?

Sağlık bütçesi hiçbir ülkede sınırsız değil. Bir tedaviye harcanan her lira, başka bir tedaviye harcanamayan bir liradır. QALY, bu zor seçimleri daha şeffaf ve karşılaştırılabilir hale getiren ortak bir dil sunuyor. Böylece kanser ilacı ile ağrı tedavisi gibi birbirinden çok farklı müdahaleleri aynı terazide tartmak mümkün oluyor.

Sorularınızı yorumlarda veya drsaglikekonomisti@gmail.com adresinden iletebilirsiniz.